Бүгін – Таяу Шығыстағы соғыстың бесінші күні. Өңірдегі кезекті шиеленіс АҚШ пен Израильдің Иран аумағына жасаған соққыларынан кейін басталды. Бұған жауап ретінде Тегеран Израильге, сондай-ақ Парсы шығанағындағы елдерде орналасқан америкалық әскери нысандарды атқылады.

Бұл аймақтағы ең ірі қазақ диаспораларының бірі Иранда тұрады. Masa.media редакциясы қазақтардың Иран жеріне қалай барғанын және ол жақтағы қауымдастықтың қалай қалыптасқанын еске салуды жөн көрді.

Көш

Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.

Алғашқы қоныс аударушылар бұл жерге ХХ ғасырдың бірінші жартысында, кеңес билігі жүргізген жаппай ұжымдастыру кезеңінде келген.

Ұжымдастыру – жеке шаруа қожалықтарын ұжымдық шаруашылықтарға (колхоздар мен совхоздарға) біріктіру үдерісі. Ол КСРО-да 1928–1937 жылдары күштеп жүргізіліп, жаппай тәркілеу, ашаршылық және миллиондаған адамның қаза болуымен қатар жүрген. 

Ұжымдастыру жылдары шамамен бір миллион қазақ көрші республикаларға және КСРО-дан тыс жерлерге – Қытай, Моңғолия, Иран мен Ауғанстанға көшіп кетуге мәжбүр болды.

Иранға, әртүрлі деректер бойынша, Адай округінен жүздеген отбасы қоныс аударған. Олардың басым бөлігі – Кіші жүздің өкілдері, көбісі адай руынан шыққандар.

«Қазақтар барлаушыларын жіберген»

Шығыстанушы, Ираннан келген қандас Ислам Жеменей өзінің туысының естелігін келтіреді.

«Түрікменстан мен Иранға қарай жылжи отырып, олар Сүмбе Төбел бұлағының маңына тоқтайды, кейін Мыңсуалмас қайнарына қарай түседі. Содан кейін шекарадан өтіп, түрікмендердің Аққұй Ерікті ауылына жетеді. Қоныс аударушылардың бір бөлігі Түрікменстанда қалып, енді бір бөлігі Иранға қарай жолын жалғастырады. Қазақтар жер жағдайын алдын ала білу үшін барлаушылар жіберіп отырған.

Көшіп келгендердің пікірі әртүрлі болған: біреулері Меккеге жетуді армандаса, енді біреулері Иранның басқа аймақтарын зерттеген. Соңында олардың көпшілігі Горган, Бандар-Түркмен және Гонбад-е Кавус қалаларына тұрақтады», – деп жазады ол.

Аталған қалалардың барлығы бүгінде Голестан провинциясының құрамына кіреді. Бұл өңірде үлкен түрікмен диаспорасы да тұрады. Зерттеушілердің айтуынша, бастапқыда қазақтарға жаңа ортаға бейімделу оңай болмаған: көшпелі өмір салты мен мал шаруашылығына үйренген жұртқа отырықшылыққа көшіп, егіншілікпен айналысуға тура келген.

Бейімделу және азаматтық

Ислам Жеменейдің жазуынша, қазақ қоныс аударушылары теміржол құрылысына қатысып, күн көрген.

«Ол жылдары Иранда саяси билік Реза шахтың қолында еді. Ол экономиканы жандандыру үшін оңтүстіктен солтүстікке дейін шамамен 2 000 шақырымға созылатын темір және топырақ жолдар салу жобасын жүзеге асырды. Бұл жұмыстарға мыңдаған жұмысшы қажет болды, олардың арасында жүздеген қазақ та бар еді. Соның арқасында қоныс аударушылардың тұрмысы біршама түзелді».

Азаматтығы болмағандықтан, қоныс аударушылар бірқатар шектеулерге тап болды. Мәселен, алғашқы кезде босқындарға мектепке баруға рұқсат етілмеген.

«Отан тарихы» ғылыми журналы бұл мәселені шешуде 16 жастағы Көрпе Таған Дәрібайұлының үлкен рөл атқарғанын жазады. Ол алғашқылардың бірі болып парсы тілінде білім алуға қол жеткізген.

«16 жасында Таған Дәрібайұлы Иранның Сыртқы істер министрлігіне азаматтық беру туралы өтініш жазады. Министрлік өкілі мешітке келіп, қазақ қауымымен кездеседі. Сол кездесуде Таған аудармашы болады. 1958 жылы қазақтарға Иран азаматтығын беру туралы жарлық шығып, 1961–1962 жылдары олардың басым бөлігі азаматтық алған», – делінген мақалада.

Қонаевтың ықпалы

Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінің бірінші хатшысы Дінмұхаммед Қонаев Иран шахы Мохаммед Реза Пехлевимен кемінде екі рет кездескені белгілі. 1968 жылы Қонаев КСРО парламенттік делегациясын бастап Иранға барған, ал 1972 жылы шах Алматыға сапармен келген.

Зерттеушілердің айтуынша, осы кездесулер кезінде Қонаев Ирандағы қазақ диаспорасының жағдайына қызығушылық танытқан.

«Қонаев: «Мен Иранда қазақтар тұрады деп естідім» деген екен. Шах сәл ыңғайсызданып, бұл туралы білмегенін айтыпты», –  дейді Ислам Жеменей.

Ғылыми журналдағы мәліметке сүйенсек, шах олардың мекенжайларын анықтауды тапсырған. Қазақ ақсақалдары сарайға шақырылып, кездесуден кейін екі балаға тегін емделуге мүмкіндік берілген, азаматтық ала алмай жүргендерге құжат рәсімдеу жеделдетілген және шаруашылық жүргізу үшін жер бөлінген.

Иран қазақтарының бүгінгі өмірі

Қазір Ирандағы қазақтардың басым бөлігі бұрынғыдай Голестан провинциясында тұрады. Кейбірі Тегеран мен Мешхед сияқты ірі қалаларға қоныс аударған.

2019 жылы белгілі режиссер Қанат Бейсекеев Ирандағы қазақтардың өмірі туралы деректі фильм шығарды. Репортаж кейіпкерлері тарихи отанына оралу мәселесіне әртүрлі қарайды: біреулер өз үйіміз осы ел дейді, енді біреулер Қазақстанға көшуді армандайды, ал үшіншілері бұған дейін әрекет жасап көргенімен, бюрократиялық қиындықтарға тап болғанын айтады.

Қазақ қауымдастығының мүшелері ешқандай қысым көрмейтіндерін, еркін жұмыс істеп, балаларын өсіріп отырғандарын жеткізген. Дегенмен Ирандағы экономикалық жағдай сол кездің өзінде оңай болмаған. Диаспора өкілдерінің сөзінше, провинцияда жастарға жұмыс табу қиын.

«Мен Алматы мен Астанада болдым. Қазақстанның өсіп, дамып келе жатқанын көрдім. Ханшатырды, Нұрсұлтан Назарбаевтың алақанының ізі бар Бәйтеректі араладым. Жастардың қазақша сөйлейтінін байқадым. Қазақстан дамыған, жаңа деңгейге көтерілген елге айналыпты. Соған қатты қуанып, көзіме жас келді. Егер мүмкіндік болса, тағдыр жазса, көшіп келеміз», –  дейді фильм кейіпкерлерінің бірі.

Мәдениетті сақтау мәселесіне келсек, Ирандағы қазақтар бұл міндетті лайықты атқарып отыр. Олар қазақтың дәстүрлі әдет-ғұрыптарын ұстанады, көбіне диаспора өкілдеріне үйленеді және ана тілінде еркін сөйлейді. Алайда Бейсекеевтің фильміне түскен қандастарымыздың айтуынша, балалар қазақ тілін көбіне ауызша біледі: оқу кезінде де, достарымен араласқанда да парсы тілін қолданады, ал қазақ тілін жазып-оқуды үйренуге бәрінде бірдей мүмкіндік жоқ.

Сонымен қатар қазақтар түрікмендер сияқты исламның сүннит бағытын ұстанады. Ал Ирандағы ресми діни бағыт  – шиизм.

Еске сала кетейік, 1991 жылдың қарашасында Қазақ КСР Министрлер кабинеті байырғы ұлт өкілдерінің қоныс аудару шарттары туралы қаулы қабылдаған. Бұл құжат тарихи отанына оралғысы келетін қандастар көшінің басталуына негіз болды. Кейін тәуелсіз Қазақстанның заңдарында да қандастарды қайтаруға қатысты шаралар бекітілді.

1991 жылдан бері Қазақстанға әртүрлі елдерден 1,16 миллионнан астам қандас көшіп келген. Олардың арасында Ираннан келген этникалық қазақтар да бар, алайда нақты саны белгісіз.